پاییز و معناهای آن

ﻭﺍﮊه پارسی #ﭘﺎﯾﯿﺰ، ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ ﺍﺯ «pāti-z(a)ya» ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ «ﻧﺰﺩﯾﮏ ﺯﻣﺴﺘﺎﻥ» می‌باشد. ﺍﯾﻦ ﻭﺍﮊﻩ ﻣﺮﮐﺐ ﺍﺯ «pāti»، ﭘﯿﺸﻮﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ «ﻧﺰﺩﯾﮏ، ﮐﻨﺎﺭ» ﻭ «z(a)ya» به معنی «ﺯﻣﺴﺘﺎﻥ»، که ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ ﺍﺯ ﺍﻭﺳﺘﺎﯾﯽ zyam «ﺯﻣﺴﺘﺎﻥ» ﺍﺳﺖ. ﭘﺎﯾﯿﺰ ﺩﺭ ﺑﺮﺧﯽ ﺍﺯ ﺯﺑﺎﻥﻫﺎﯼ ﺩﻭﺭه ﻣﯿﺎﻧﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ : پارسی ﻣﯿﺎﻧﻪ pādēz، ﺳﻐﺪﯼ patyz، ﺳﮑﺎﯾﯽ paśa ﻭ ﺁﺳﯽ fæzzæg خوانده می‌شد.

ﺩﺭﺑﺎﺭه ﺭﯾﺸﻪﺷﻨﺎﺳﯽ ﭘﺎﯾﯿﺰ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎﺩﻫﺎﯼ ﺩﯾﮕﺮﯼ ﻧﯿﺰ ﻣﻄﺮﺡ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺑﺮﺧﯽ ﺍﺯ ﻣﺤﻘﻘﺎﻥ ﭘﺎﯾﯿﺰ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺍﯾﺮﺍﻧﯽ ﺑﺎﺳﺘﺎﻥ pati - daiza «ﺧﺮﻣﻦ، ﻣﺤﺼﻮﻝ »، ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ ﺍﺯ daiz «ﺍﻧﺒﺎﺷﺘﻦ، ﮔﺮﺩ ﺁﻭﺭﺩﻥ» ﻭ ﯾﺎ ﺍﺯ ﺍﯾﺮﺍﻧﯽ ﺑﺎﺳﺘﺎﻥ pāta «ﺍﻓﺘﺎﺩﮔﯽ، ﺳﻘﻮﻁ» ﺍﺯ ﺭیشه pat «ﺍﻓﺘﺎﺩﻥ» ﻭ ﭘﺴﻮﻧﺪ eč دانسته‌اند. همچنین برخی آن را ﻣﺸﺘﻖ ﺍﺯ ﺍﯾﺮﺍﻧﯽ ﺑﺎﺳﺘﺎﻥ pati - aixa، ﻣﺮﮐﺐ ﺍﺯ ﭘﯿﺸﻮﻧﺪ pati ﻭ aixa «ﺳﺮﻣﺎ، ﯾﺦ» ﻧﯿﺰ ﺩﺍﻧﺴﺘﻪﺍند.

ﺩﺭ ﺑﻨﺪﻫﺸﻦ، ﻓﺼﻠﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺯﯾﺞ ﮐﯿﻬﺎﻥ ﺍﺧﺘﺼﺎﺹ ﺩﺍﺭﺩ، ﻭﺍﮊه #پارسی میانه ﭘﺎﯾﯿﺰ ﺍﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻪ ﮐﺎﺭ ﺭﻓﺘﻪ ﺍﺳﺖ:

Ka ō <nazdist> xwurdag ī Tarāzūg rased rōz ud šab rāst bun pādēz

«ﭼﻮﻥ ﺑﻪ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺧﺮﺩه ﺗﺮﺍﺯﻭ ﺭﺳﯿﺪ، ﺭﻭﺯ ﻭ ﺷﺐ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﺷﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﺁﻏﺎﺯ ﭘﺎﯾﯿﺰ ﺍﺳﺖ».

ﭘﺎﯾﯿﺰ ﺩﺭ ﺯﺑﺎﻥﻫﺎﯼ ﺍﯾﺮﺍﻧﯽ ﺗﻨﻬﺎ ﻓﺼﻠﯽ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺍﺷﺘﺮﺍﮎ ﻭ ﺍﺷﺘﻘﺎﻕ ﻟﻐﻮﯼ ﺑﺎ ﭘﺎﯾﯿﺰ ﺩﺭ ﺯﺑﺎﻥﻫﺎﯼ ﻫﻨﺪﻭﺍﺭﻭﭘﺎﯾﯽ ﻧﺪﺍﺭﺩ. ﺍﺯ ﺩﻻﯾﻞ ﻣﻬﻢ ﺁﻥ ﺍﯾﻦ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺍﺻﻄﻼﺡ ﭘﺎﯾﯿﺰ ﺩﺭ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﻣﺘﺎﺧﺮﺗﺮﯼ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪﻩ، ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻌﺪ ﺍﺯ ﻣﻬﺎﺟﺮﺕ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﻫﻨﺪ ﻭ ﺍﺭﻭﭘﺎﯾﯿﺎﻥ ﺑﻮﺩﻩ ﺑﺎﺷﺪ. ﺑﺮ ﺍﺳﺎﺱ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺍﯾﺮﺍﻧﯽ ﻭ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺘﻦ ﺍﻭﺳﺘﺎ ﻓﺼﻞﻫﺎ ﺩﺭ ﺩﻭﺭﻩﻫﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺑﻨﺪﯼﻫﺎﯼ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻥ ﺩﺍﺷﺘﻪ‌ﺍﻧﺪ، ﺁﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﺩﺭ ﻭﻧﺪﯾﺪﺍﺩ ﻓﺮﮔﺮﺩ ١ ﺑﻨﺪ ۲ ﻭ ۳ ﺍﺷﺎﺭﻩ ﺷﺪﻩ ﺳﺎﻝ ﺑﻪ ﺩﻭ ﻗﺴﻤﺖ ‌ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻣﯽﺷﺪﻩ #ﺯﻣﺴﺘﺎﻥ ١۰ ﻣﺎﻫﻪ ﻭ ﺗﺎﺑﺴﺘﺎﻥ ۲ ﻣﺎﻫﻪ ﻭ ﯾﺎ ﺯﻣﺴﺘﺎﻥ ۵ ﻣﺎﻫﻪ ﻭ ﺗﺎﺑﺴﺘﺎﻥ ﻫﻔﺖ ﻣﺎﻫﻪ. ﻭ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﺎ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺍﻧﺴﺎﻥ ﺍﺑﺘﺪﺍﯾﯽ ﺑﺎ ﮐﺸﺎﻭﺭﺯﯼ، ﻓﺼﻞ ﺩﯾﮕﺮﯼ ﺑﻪ ﻓﺼﻞ ﻫﺎﯼ ﻗﺒﻠﯽ ﺍﻓﺰﻭﺩﻩ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ.

ﺧﻮﺩ ﻭﺍﮊه ﭘﺎﯾﯿﺰ ﻧﯿﺰ ﺍﺯ ﻧﻈﺮ ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ ﺩﺭ ﻗﯿﺎﺱ ﺑﺎ ﻧﺎﻡ ﻓﺼﻞﻫﺎﯼ ﺩﯾﮕﺮ ﻧﺸﺎﻥ ﻣﯽﺩﻫﺪ ﮐﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻧﺪﺍﺭﺩ ﻭ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ «ﻧﺰﺩﯾﮏ ﺯﻣﺴﺘﺎﻥ» ﺍﺳﺖ. ﻣﺎﻟﺮﯼ ﻧﯿﺰ ﺩﺭﺑﺎﺭه واژه autumn «ﭘﺎﯾﯿﺰ» ﺩﺭ ﺍﻧﮕﻠﯿﺴﯽ ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺍﺷﺎﺭﻩ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺳﺎﻝ ﺩﺭ ﻧﺰﺩ ﺍﻗﻮﺍﻡ ﻫﻨﺪ ﻭ ﺍﺭﻭﭘﺎﯾﯽ ﺑﻪ ﺳﻪ ﻓﺼﻞ ﺯﻣﺴﺘﺎﻥ، ﺑﻬﺎﺭ ﻭ ﺗﺎﺑﺴﺘﺎﻥ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻣﯽﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ. ﺍﻭ ﺩﺭ ﺍﺩﺍﻣﻪ ﺩﺭﺑﺎﺭه واژه autumn «ﺯﻣﺎﻥ ﺑﺮﺩﺍﺷﺖ» ﺷﺮﺡ ﻣﯽﺩﻫﺪ ﮐﻪ ﺩﻟﯿﻞ ﻏﯿﺒﺖ ﻭﺍﮊه ﭘﺎﯾﯿﺰ ﺩﺭ ﺯﺑﺎﻥﻫﺎﯼ ﻣﺎ ﻗﺒﻞ ﻫﻨﺪﻭﺍﺭﻭﭘﺎﯾﯽ ﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻦ ﮐﺸﺎﻭﺭﺯﯼ ﻭ ﺩﺭ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺩﺭ ﻧﻈﺮ ﻧﮕﺮﻓﺘﻦ ﺯﻣﺎﻧﯽ ﺑﺮﺍﯼ ﺑﺮﺩﺍﺷﺖ ﻣﺤﺼﻮﻝ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ، ﺍﻗﻮﺍﻡ ﺍﺑﺘﺪﺍﯾﯽ ﺻﺮﻓﺎ ﺑﻪ ﺩﺍﻣﭙﺮﻭﺭﯼ ﻣﺸﻐﻮﻝ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮﺍﯾﻦ ﺍﯾﻦ ﺍﻗﻮﺍﻡ ﺑﻌﺪ ﺍﺯ ﻣﻬﺎﺟﺮﺕ، ﺑﺎ ﮐﺸﺎﻭﺭﺯﯼ ﺁﺷﻨﺎ ﺷﺪﻩﺍﻧﺪ. ﺩﺭ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻧﺎﻡ ﺍﯾﻦ ﻓﺼﻞ ﺩﺭ ﺍﻗﻮﺍﻡ ﻫﻨﺪﻭﺍﯾﺮﺍﻧﯽ ﺑﺎ ﺩﯾﮕﺮ ﺍﻗﻮﺍﻡ ﻫﻨﺪﻭﺍﺭﻭﭘﺎﯾﯽ ﺑﺮﺧﻼﻑ ﻧﺎﻡ ﺩﯾﮕﺮ ﻓﺼﻞﻫﺎ ﻣﺘﻔﺎﻭﺕ ﺍست.

ﭼﻬﺎﺭﻣﯿﻦ ﮔﺎﻫﻨﺒﺎﺭ (ﺑﺮﺍﺳﺎﺱ ﺍﺳﻄﻮﺭه ﺁﻓﺮﯾﻨﺶ ﺩﺭ ﯾﮏ ﺳﺎﻝ ﺩﺭ ﭘﯽ ﻫﺮ ﺁﻓﺮﯾﻨﺸﯽ ﺟﺸﻨﯽ ﺑﺮﭘﺎ ﻣﯽﺷﻮﺩ ﻭ ﭼﻮﻥ ﺷﺶ ﺁﻓﺮﯾﻨﺶ ﻭﺟﻮﺩ ﺩﺍﺭﺩ، ﺷﺶ ﺟﺸﻦ ﻧﯿﺰ ﺩﺭ ﺳﺎﻝ ﺑﺮﮔﺰﺍﺭ ﻣﯽﺷﻮﺩ. ﺍﯾﻦ ﺟﺸﻦﻫﺎﯼ ﺷﺸﮕﺎﻧﻪ ﺭﺍ ﮔﺎﻫﻨﺒﺎﺭ ﻣﯽﻧﺎﻣﻨﺪ) ﺩﺭ #ﺍﻭﺳﺘﺎ ayāθrima ﻭ ﺩﺭ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﻣﯿﺎﻧﻪ ayāsrim «ﺑﺎﺯﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ» ﻧﺎﻣﯿﺪﻩ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ، ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ ﺑﺮﮔﺸﺖ ﺍﺣﺸﺎﻡ ﺍﺯ ﭼﺮﺍﮔﺎﻩ ﻭ ﺻﺤﺮﺍ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﻭ ﺟﻔﺖ ﺷﺪﻥ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪﺍﻥ ﺍﺳﺖ. ﻭ ﻣﻨﻈﻮﺭ ﺍﺯ ﺁﻥ ﺁﻏﺎﺯ ﻓﺼﻞ ﭘﺎﯾﯿﺰ ﺍﺳﺖ.

ﺍﯾﻦ ﭼﻬﺎﺭﻣﯿﻦ ﺁﻓﺮﯾﻨﺶ ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑﻪ ﮔﯿﺎﻩ ﺍﺳﺖ. ﺍﯾﻦ ﮔﺎﻫﻨﺒﺎﺭ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺩﻭﯾﺴﺖ ﻭ ﺷﺸﻤﯿﻦ ﺗﺎ ﺩﻭﯾﺴﺖ ﻭ ﺩﻫﻤﯿﻦ ﺭﻭﺯ ﺳﺎﻝ ﺟﺸﻦ ﻣﯽﮔﺮﻓﺘﻨﺪ. ﭼﻬﺎﺭﻣﯿﻦ ﮔﺎﻫﻨﺒﺎﺭ ﺑﺮ ﺍﺳﺎﺱ ﺗﻘﻮﯾﻢ ﺍﻣﺮﻭﺯﯼ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ ۲۶ ﺷﻬﺮﯾﻮﺭ ﺗﺎ ١٩ ﻣﻬﺮ ﻣﺎﻩ ﻭ ﺑﺎ ﭘﻨﺞ ﺭﻭﺯ ﺩﺭﻧﮓ ﺗﺎ ۲۴ ﻣﻬﺮ ﺍﺩﺍﻣﻪ ﺩﺍﺷﺘﻪ ﺍست. ﺍﻟﺒﺘﻪ ﻣﻔﻬﻮﻡ ﭘﺎﯾﯿﺰ ﺩﺭ ﺩﻭﺭﺍﻥﻫﺎﯼ ﮐﻬﻦ ﮐﺎﻣﻼ ﺑﺎ ﻣﻔﻬﻮﻡ ﺍﻣﺮﻭزه ﺁﻥ ﻣﺘﻔﺎﻭﺕ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﻣﻨﻈﻮﺭ ﺍﺯ ﭘﺎﯾﯿﺰ ﻫﻤﺎﻥ ﺍﺩﺍمه ﺯﻣﺴﺘﺎﻥ ﺑﻮﺩﻩ ﮐﻪ ﺗﺎ ﺑﻬﺎﺭ ﺑﻪ ﻃﻮﻝ ﻣﯽﮐﺸﯿﺪﻩ.

در ترکی ارانی برای اشاره به فصل پاییز، همین واژه پارسی را با خوانش «payız» بکار می‌برند.